To zaravina.gr χρησιμοποιεί cookies για βελτιστοποίηση της εμπειρίας του χρήστη. Με τη χρήση αυτής της ιστοσελίδας αποδέχεστε τη χρήση των cookies.

Αδελφότητα Λιμνίων Πωγωνίου Ηπείρου

elsqenfrdeit

Στοιχεία Σύνδεσης

Ιστορία

Print Friendly, PDF & Email
Αστέρια ΑνενεργάΑστέρια ΑνενεργάΑστέρια ΑνενεργάΑστέρια ΑνενεργάΑστέρια Ανενεργά
 

  

 Ιστορία

Περιεχόμενα

 

 

Η ιστορία του οικισμού είναι συνυφασμένη με τη λίμνη, ενώ το ότι βρισκόταν πολύ κοντά στον παλιό δρόμο, το "Ντερβένι" βοήθησε στο να καταγράψουν το χωριό σχεδόν το σύνολο των ξένων περιηγητών που βρέθηκαν στα μέρη εκείνα κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Όπως όμως και με τους περισσότερους οικισμούς της περιοχής, δεν υπάρχει σαφή εικόνα του πότε δημιουργήθηκε το χωριό.  Στην περίπτωσή μας, μάλιστα, υπάρχει και ένα επιπλέον "αγκάθι". Δεν γνωρίζουμε αν πριν τη μετοικεσία στη σημερινή θέση είχαν γίνει κι άλλες μετοικεσίες ενδιάμεσα. Οι εκτιμήσεις μας βασίζονται κυρίως σε αναφορές των αρχαιότερων. Παράλληλα οι αναφορές ότι κατέφθαναν στη Ζαραβίνα και κάτοικοι άλλων περιοχών (Μεσσαριά, Συκιά, Γεροπλάτανος κ.λπ.) μάλλον προκαλεί περισσότερο σύγχυση παρά βοηθά την κατάσταση.  Το μόνο που είναι σίγουρο είναι ότι βρισκόταν πέριξ της λίμνης.

 

Ίδρυση 

 

Ο οικισμός φαίνεται ότι υπήρχε τουλάχιστο από τα τέλη του 13ου αιώνα και σ' αυτό συνηγορούν δύο στοιχεία.  Αφενός η ύπαρξη της Μονής Ζωοδόχου Πηγής ή Αλέξανδρος που ιδρύθηκε το 1201 μ.Χ.1 και αφετέρου διότι το 1364, κατά τον Ν. Γ. Μυστακίδη, χειροτονήθηκε Αρχιεπίσκοπος Πωγωνιανής, ο Αγαθόνικος εκ Ζαραβίνης ή Αρινίτσης 2Ο Βησσανιώτης Σπύρος Στούπης μάλιστα εικάζει ότι πιθανώς η Ζαραβίνα να ήταν και δημιούργημα της Μονής 3. Πάντως για να είμαστε ακριβοδίκαιοι ο κατάλογος του Μυστακίδη με τους Αρχιεπισκόπους Πωγωνιανής παρουσιάζει μάλλον κι αρκετές ανακρίβειες 4, ωστόσο άσχετα απ' το αν ο κατάλογός του είναι ακριβής ή όχι, οι εικασίες του Στούπη για τη Ζαραβίνα και τη Μονή μάλλον δείχνουν να έχουν βάση, αφενός γιατί στο παρελθόν, όπως είναι ευρέως γνωστό, δημιουργούνταν οικισμοί γύρω από θρησκευτικούς χώρους λατρείας κι αφετέρου (θα δούμε και παρακάτω) γιατί, μάλλον συσχετίζεται η περιοχή (κάτω από το Μοναστήρι) με παλαιότερη θέση του οικισμού. 

 

Μεσαίωνας (1400 - 1500)

 

Το 1954 ο Τούρκος ιστορικός Halil İnalcık, ερευνητής της περιόδου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εξέδωσε το βιβλίο του Hicri 835 :Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid [Αντίγραφο του αρχείου της επαρχίας της Αρβανιτιάς (Αλβανίας) του έτους εγίρας 835 (1431)], το οποίο περιλαμβάνει έγγραφα μιας "φορολογικής" απογραφής του 1431 που είχαν πραγματοποιήσει οι Οθωμανοί (δυστυχώς το βιβλίο δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά). Την χρονιά εκείνη (1431) η περιοχή του Πωγωνίου είχε ήδη πέσει στην κυριαρχία των Οθωμανών και υπαγόταν στην περιφέρεια (βιλαέτι) του Αργυροκάστρου. Στην ταυτοποίηση των οικισμών που επιχείρησε να κάνει ο ίδιος αλλά και άλλοι μεταγενέστερα (Johannes Koder) ταυτοποιήθηκαν αρκετοί οικισμοί (πχ Στρατίνιστα, Καστάνιανη κλπ). Στο κατάστιχο αλλά και στο χάρτη που το συνοδεύει δεν ταυτοποίησε τη Ζαραβίνα (όπως και το Δελβινάκι κ.α.), ωστόσο ταυτοποίησε το Κεράσοβο, το οποίο μαζί με τον Άγιο Νικόλαο (δίπλα απ' την Κακαβιά, εντός Αλβανίας σήμερα) και ένα χωριουδάκι Zaveni ανήκαν στο ίδιο τιμάριο 5. To Zaveni, ο Inalcik το ταυτοποίησε σαν το χωριό Ραβενή της Θεσπρωτίας που βρίσκεται δεκάδες χιλιόμετρα μακρυά. Λόγω της λαβυρινθώδους κατάστασης του κατάστιχου 6, της μεγάλης απόστασης μεταξύ Αγίου Νικολάου και Κερασόβου με τη Ραβενή, της δυσκολίας στην ταυτοποίηση λόγω παλαιότητας εγγράφων, που αναφέρει κι ο Inalcik καθώς και προβλημάτων που ανέκυψαν με τις μετονομασίες, εκτιμούμε ότι το Zaveni ίσως να μην είναι το χωριό Ραβενή Θεσπρωτίας αλλά η Ζαραβίνα. 

 Eικ. 1 Η αναφορά του Inalcik

 

 Eικ. 2 Απόσπασμα του χάρτη με τους οικισμούς που ταυτοποίησε o Inalcik

(σε κύκλο ο Άγιος Νικόλαος, το Κεράσοβο και η Ραβενή Θεσπρωτίας)

 

 

Πρώιμη Νεότερη Περίοδος (1501 - 1700)

 

Από το 1431 και για 200 χρόνια δεν υπάρχουν αναφορές για το χωριό μας ωστόσο όπως σημειώνει ο Λαμπρίδης, η ευημερία και η ησυχία του χριστιανικού στοιχείου υπήρξε τουλάχιστον μέχρι το 16207. Η κατάσταση όμως χειροτέρευσε απότομα. Εκείνη την εποχή περίπου και μέχρι το 1645, μετανάστευσαν οικογένειες από τη Μεσσαριά στη Ζαραβίνα όπου και ίδρυσαν ομώνυμη κοινότητα 8. Η Μεσσαριά ήταν προάστιο της Διπαλίτσας (Μολυβδοσκέπαστη) και ιδιαιτέρως ακμάζουσα μέχρι τότε. Η πληροφορία του Λαμπρίδη φαίνεται ότι επιβεβαιώνεται γιατί ακριβώς κάτω απ' το Παληοχώρι και προς τον κάμπο της Ζαραβίνας, υπάρχει τοπωνύμιο Μεσσαριά, το οποίο μάλλον προέρχεται από αυτή τη μετοικεσία 9. Εδώ βέβαια προκύπτει ένα άλλο ζήτημα, εφόσον η Ζαραβίνα ήταν εκείνη την περίοδο στο Παληοχώρι, πώς είναι δυνατό να ιδρύθηκε δίπλα της άλλη κοινότητα; Εκτός κι αν με τον όρο κοινότητα που λέει ο Λαμπρίδης εννοεί κάτι αντίστοιχο της Μεσσαριάς στη Διπαλίτσα, δηλαδή προάστιο ή συνοικισμό. Άλλωστε οι περισσότεροι οικισμοί στο Πωγώνι προήλθαν από συνένωση μικρότερων που ήταν διάσπαρτοι. Δεν αποκλείεται και στην περίπτωσή μας να συνέβη κάτι αντίστοιχο.

  

Την ίδια περίοδο στη Ρονίτσα, στη σημερινή θέση Λέπενο, εντός δηλαδή των ορίων του Δελβινακίου, υπήρχε ομώνυμος οικισμός, κεφαλοχώρι μάλιστα, ο οποίος καταστράφηκε το 1644 και τα σύνορά του έφταναν μέχρι τη Ζαραβίνα. Μετά την καταστροφή του οικισμού, τα χωράφια του Λεπένου τα καλλιεργούσαν για ένα διάστημα οι Δελβινακιώτες με τους Ζαραβινιώτες, ο καθένας τα χωράφια που ήταν πιο κοντά στον οικισμό του 10.  Αργότερα τα χωράφια αυτά τα αγόρασαν εξ ολοκλήρου οι Δελβινακιώτες.  Το ερώτημα που εύλογα μπορεί να θέσει κανείς (εκτός του που βρήκαν τα λεφτά οι Δελβινακιώτες που λέει-ειρωνικά-ο Στούπης), είναι ποιος ο λόγος οι Ζαραβινιώτες να ανέβουν τόσο ψηλά και μακριά από το Παληοχώρι για να καλλιεργήσουν γη, όταν ακριβώς από κάτω ήταν ο κάμπος; Είναι γνωστό, βέβαια, από αρκετές γραπτές αναφορές ότι το χωριό μας άκμαζε τουλάχιστο μέχρι τις αρχές ή τα μέσα του 18ου αιώνα 11, άρα προφανώς έρχονταν εδώ κι από γειτονικούς οικισμούς, όπως οι οικογένειες από τη Μεσσαριά, αυτό όμως δε σημαίνει ότι καταλάμβαναν και τις γαίες του χωριού. Φυσικά υπάρχει το ενδεχόμενο να μην επαρκούσαν λόγω υπερπληθυσμού ή να αναγκάστηκαν να καλλιεργήσουν και εκεί λόγω της ιδιόρρυθμης ιδιοκτησιακής κατάστασης ή βούλησης (η Ζαραβίνα ήταν τότε τσιφλίκι). Ο Μήτσης, άλλωστε, απ' το Κρυονέρι θεωρεί ότι υπάρχουν βάσιμες υποψίες μάλιστα, ότι ο πρώτος πληθυσμός του Κρυονερίου ήταν από κατοίκους του Λεπένου 12, ενώ πιστεύει ότι και η ίδρυση του οικισμού τους έγινε εκείνη περίπου την περίοδο[Σε γενικές γραμμές τους Λεπενιώτες, τους "διεκδικούν" πολλοί (Δελβινάκι, Βήσσανη, Κρυονέρι κ.λπ.) ενώ είναι κάτι παραπάνω από σίγουρο ότι κατέφθασαν και στο χωριό μας]. 

 

Ωστόσο υπάρχει μία αναφορά, η οποία μπορεί να δώσει μία εξήγηση για την καλλιέργεια γαιών στο Λέπενο από Ζαραβινιώτες. Ο Πατσέλης στο βιβλίο του για το Δελβινάκι αναφέρει ένα παλιό έγγραφο το οποίο ανάγεται στις αρχές του 18ου αιώνα και βρισκόταν καταχωρημένο στον Κώδικα Α σ. 853 της Κοινότητας Δελβινακίου οριοθετώντας τα σύνορα της Κοινότητας τους όπως αυτά τα περιέγραψαν οι παλιοί γέροντες της Βήσσανης και του Δελβινακίου. Στην περιοχή που συνορεύουμε με το Δελβινάκι δηλαδή στην άκρη της λίμνης, κάτω από τη Μονή του Αλεξάνδρου, αναφέρει το έγγραφο αναλυτικά, ότι απ' τη λίμνη, το όριο "...περ(ν)άει στη συκιά σταις βρύσαις στο μεγάλο το λιθάρι όπου έχει το σταυρό και πέρ(ν)ει το δρόμο δρόμο και βγαίνει στη Παληαζαραβίνα στο σταυρό του Αγιο Κοσμά..." 13. Ο Βησσανιώτης Σπύρος Στούπης, το επισημαίνει κι αυτός ότι υπάρχουν αναφορές για Παληαζαραβίνα σε παλιά έγγραφα (δεν γνωρίζουμε αν είχε στο μυαλό του το προαναφερθέν καθώς δεν έχει παραπομπή, αλλά η αναφορά του είναι σε κείμενο Ζαραβινιωτών περί των ορίων του χωριού το 1887, ακριβώς στο σημείο της Μονής) κι ότι λέγεται ότι προϋπήρχε (το χωριό) σε άλλη τοποθεσία από την τωρινή, ωστόσο δεν γνωρίζει αν αναφέρονται με αυτή την ονομασία ως κάτι περιφρονητικό ή ανάξιο λόγου 14. Απ' τα γραφόμενά του υποθέτουμε ότι δεν γνώριζε για το Παληοχώρι, που βρισκόταν προηγουμένως ο οικισμός και εκτεινόταν μέχρι την Παναγιά 15.

 

Τα ανωτέρω μπορεί να σημαίνουν πολλά, μπορεί και τίποτα. Ωστόσο επισημαίνουμε τα εξής:

  • Το πρώτο συνθετικό παληο- είναι κατά πάσα πιθανότητα προσδιοριστικό χρόνου και όχι υποτιμητική έκφραση, καθότι σχεδόν στο σύνολο των τοπωνυμιών του Πωγωνίου, όπου χρησιμοποιείται, υποδηλώνει κάτι το παλιό. Άλλωστε στην αναφορά του μιλάει για παληα-ζαραβίνα.
  • Στις αρχές του 18ου αιώνα που τοποθετεί το έγγραφο ο Πατσέλης, το χωριό δεν ήταν στη σημερινή του θέση (πιστεύουμε ότι ήταν ακόμα κάτω στο Παληοχώρι, καθώς η μετακίνηση έγινε αρκετά αργότερα). Φυσικά οι γέροντες της εποχής που περιέγραφαν τότε αναλυτικά τα όρια, γνώριζαν που ήταν το χωριό.
  • Οι περισσότερες μετοικεσίες στην περιοχή του Πωγωνίου έγιναν κατά την περίοδο του 17ου & 18ου αιώνα.

 

Συνεπώς με βάση το έγγραφο με τις μαρτυρίες των γερόντων και τις πληροφορίες για καλλιέργεια γαιών του Λεπένου από Ζαραβινιώτες που παραθέτει ο Πατσέλης, τις εκτιμήσεις του Στούπη για το χωριό που είναι δημιούργημα της Μονής του Αλεξάνδρου και λαμβάνοντας υπόψη τις επισημάνσεις, βάσιμα μπορούμε να υποθέσουμε ότι η ονομασία Παληαζαραβίνα αναφέρεται σε κάτι που προϋπήρχε σε εκείνο το σημείο, κατά πάσα πιθανότητα, προηγούμενη θέση του χωριού πριν αυτό ακόμα μετακινηθεί στο Παληοχώρι

 

  Eικ. 3 Χάρτης με τις επίμαχες τοποθεσίες (με κίτρινο το παλιο ντερβένι)

 

 

-Evliya Celebi

 

Το 1670 βρέθηκε στo χωριό μας ο διασημότερος περιηγητής της Ανατολής, ο Evliya Celebi. Ο πολυταξιδεμένος Celebi που γύρισε την Οθωμανική Αυτοκρατορία, κατέγραψε τις εντυπώσεις του απ' τα διάφορα μέρη που πέρασε σε ένα δεκάτομο έργο, το Seyahatnâme (Βιβλίο των Ταξιδιών). Ο όγδοος τόμος απ' αυτούς είναι αφιερωμένος στην Ελλάδα. Ο Celebi βρέθηκε στο χωριό μας, καθώς ήταν προσκεκλημένος στο γάμο  του υιού του Ζεϊνέλ Πασά του Αργυροκάστρου, που έπαιρνε σύζυγο Ζαραβ'νιώτισσα, προφανώς τουρκικής καταγωγής, καθότι δεν γίνονταν μικτοί γάμοιΆρα κατά την περίοδο αυτή φαίνεται ότι στο χωριό υπήρχαν και τούρκικες οικογένειες. Κατά τον Celebi η συνοδεία του γάμου που είχε πάρει την άγουσα από το Αργυρόκαστρο για να κατέβει στη Ζαραβίνα από το παλιοντέρβενο, αποτελούνταν από 2000 άτομα, εκ των οποίων οι μισοί ήταν ιππείς και οι άλλοι μισοί ήταν πεζοί.

Η πληροφορία του Celebi για το χωριό μας είναι και η πρώτη εξακριβωμένη αναφορά σε αυτό. Αν και δε μας διαφωτίζει ιδιαίτερα για το που ήταν ακριβώς το χωριόωστόσο σημειώνει ότι στην άκρη του οικισμού υπάρχει μία λίμνη. Ως γνωστό το Παληοχώρι έχει μια μικρή απόσταση από τη λίμνη άρα όταν πέρασε ο Celebi, ίσως ο οικισμός να μην ήταν στο Παληοχώρι αλλά στην Παληαζαραβίνα που ήταν στην άκρη της λίμνης... Συνεχίζοντας αναφέρει ότι ο οικισμός είχε 100 σπίτια και έναν πύργο (!) ενώ σ' αυτό το σημείο τελείωνε ο Καζάς του Πωγωνίου και από 'κει και πέρα νοτιοανατολικά άρχιζε ο Καζάς των Ιωαννίνων, κάτι που υποδηλώνει άλλωστε και την παλαιότητα των συνόρων του Πωγωνίου. Τα νούμερα που παραθέτει ο Celebi είναι εντυπωσιακά μεγάλα, τόσο για τα δεδομένα του χωριού μας όσο και γενικότερα για την εποχή εκείνη, άρα προφανώς η επίσκεψή του είχε πραγματοποιηθεί σε περίοδο μεγάλης ακμής της Ζαραβίνας. Από ΄κει και πέρα η υπόλοιπη-σύντομη-αναφορά του είναι στη λίμνη και στους νεόνυμφους 16.

 

 

Νεότερη Εποχή μέχρι και την περίοδο του Αλή Πασά (1701-1822)

 

Το 1706, κατά τον Λαμπρίδη, κατέφθασαν στη Ζαραβίνα κυνηγημένοι κάτοικοι από το Αληζότ Τσιφλίκ (Γεροπλάτανος) από απογόνους του αρνησίθρησκου Ισαϊμ 17. Απ' ότι φαίνεται όμως, ούτε στην περιοχή μας είδαν καλύτερες μέρες καθώς το 1720 καταστράφηκε ο οικισμός της Μεσσαριάς, οι κάτοικοι της οποίας κατέφυγαν στο Δελβινάκι (υποθέτουμε ότι η καταστροφή δεν θα αφορούσε μόνο τη Μεσσαριά αλλά και τη Ζαραβίνα, αλλά δεν υπάρχουν αναφορές για αυτό). Πάντως οι κάτοικοι από τον Γεροπλάτανο το 1822 και μετά το θάνατο του Αλή Πασά, φαίνεται ότι επέστρεψαν στην περιοχή τους, την περίοδο δηλαδή που έγινε κι η δικιά μας μετοικεσία.

Οι αναφορές του Λαμπρίδη για τη Ζαραβίνα δημιουργούν πολλά ερωτήματα και για τα οποία δεν είμαστε σε θέση να απαντήσουμε. Το βασικό ερώτημα πάντως είναι γιατί οι κάτοικοι γύρισαν και ξαναέφτιαξαν το χωριό στο ίδιο σημείο (Παληοχώρι), αν υποθέσουμε ότι ο οικισμός μας καταστράφηκε μαζί με αυτόν της Μεσσαριάς (που ήταν δίπλα), καθώς μάλλον δεν έχει βάση το ενδεχόμενο της ύπαρξης "επιλεκτικής καταστροφής", δηλαδή μόνο της Μεσσαριάς, εκτός και αν δεν είχαμε μετακινηθεί ακόμα στο Παληοχώρι. Συνεπώς η καταστροφή του 1720 ίσως και να αφορούσε την Παληαζαραβίνα και όχι την περιοχή του Παληοχωρίου-Μεσσαριάς. Δυστυχώς, όμως, η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι σχεδόν αδύνατη αφού τα κενά πληροφόρησης είναι απελπιστικά, αναγκάζοντάς μας μόνο στην ανάλυση ελάχιστων βιβλιογραφικών αναφορών. Ωστόσο είναι δεικτικό ότι η ευμάρεια της περασμένης περιόδου αρχίζει να υποχωρεί από εκείνο το σημείο και έπειτα.

Τα στοιχεία της ανέκδοτης συγγραφής του Μ. Οικονομίδη με τίτλο "Η Παλαιά Πωγωνιανή από το 1780-1840", δείχνουν τη Ζαραβίνα το 1763, να διατηρεί λίγη ακόμα από την αίγλη της. Στον πίνακα με τους χανέδες της επαρχίας (ο χανές ήταν ουσιαστικά φορολογική μονάδα, δεν αντιστοιχούσε σε οικίες και χρησιμοποιούνταν ως βάση για την επιβολή φόρων και διαφόρων δαπανών. Έτσι γνωρίζοντας τους χανέδες, μπορούμε να αντιληφθούμε την ευημερία των οικισμών), το χωριό μας ήταν πάνω από τον Μ.Ο. και στη 12η θέση από τα 48 χωριά του Πωγωνίου:

 

    Πιν. 1 Πίνακας με τους χανέδες της επαρχίας18

  Οικισμός 1763 1805 1834
1 Δελβινάκι 26 20 15,5
2 Βήσσανη 13 8,5 8,5
3 Σωπική* 12 11,5 11,5
4 Πολύτσανη* 7 3,5 3,5
5 Σχωριάδες* 6 4 4
- Κακσιοί (Άγ. Κοσμάς) 6 3 2
7 Βοστίνα (Πωγωνιανή) 5,5 4,5 4,75
- Τσαραπλανά (Βασιλικό) 5,5 4,25 4,75
9 Οστανίτσα (Αηδονοχώρι Κόνιτσας) 5 1 1
10 Χλωμό* 4,75 4 4
11 Δρυμάδες 4,5 3,5 3,5
12 Ζαραβίνα 4 2,5 2
... Λοιπά (συν.) 70,75 52,25 46,75
  Σύνολο 170 122,5 111,25

 
 
(Η κατάταξη είναι με βάση το 1763, σε παρένθεση οι νέες ονομασίες & με αστερίσκο τα χωριά που είναι σήμερα εντός Αλβανίας) 

 

Στο ανωτέρω απόσπασμα είναι φανερή τόσο η βαθμιαία φτωχοποίηση συνολικά της επαρχίας του Πωγωνίου, συνέπεια των εξισλαμισμών, επιδρομών Τουρκαλβανών και των διώξεων αργότερα του Αλή Πασά, όσο και η σφοδρότητα με την οποία αυτή συντελέστηκε στους διάφορους οικισμούς. Έτσι στο διάστημα 1763-1805, η μείωση ανέρχεται σε 26%.  Η μεγαλύτερη απώλεια, κατά πάσα πιθανότητα, θα πρέπει να πραγματοποιήθηκε την περίοδο του ρωσοτουρκικού πολέμου (1768-1774) όπου ξέσπασε κι η αποτυχημένη ελληνική επανάσταση του 1770, που έμεινε στην ιστορία ως Ορλωφικά, λόγω της καθόδου πολλών τουρκαλβανικών ομάδων προς τη Ν. Ελλάδα.

 

 

- Ο Αλή Πασάς, οι ξένοι περιηγητές και η μετεγκατάσταση του οικισμού

Το 1788, η Ζαραβίνα είναι το πρώτο μέρος που πέφτει στην κυριαρχία του Αλή Πασά στην πορεία του για την κατάληψη των Ιωαννίνων 19 και σχεδόν ταυτόγχρονα (1789) χτίζει ένα σεράι στον οικισμό μας στο Παληοχώρι, το περίφημο «Κάστρο». Απ' τις αναφορές των ξένων περιηγητών που φιλοξενήθηκαν στο σεράι της Ζαραβίνας αντλούμε τις πληροφορίες ότι το Κάστρο του Αλή ήταν χτισμένο από μικρές πέτρες συνδεδεμένες με λάσπη αντί ασβεστοκονίας, όπως άλλωστε και τα τείχη του, τα οποία διέφεραν από έναν συνηθισμένο μαντρότοιχο κήπου από το ότι στις γωνίες τους υπήρχαν κυκλικοί πύργοι-των ίδιων υλικών κατασκευής-με μερικά κανόνια 20. Ο William Leake που φιλοξενήθηκε στο σεράι στις 6 Ιουνίου του 1809 μας δίνει και μια εικόνα των κατοικιών του χωριού, οι οποίες ήταν ξύλινες και οπωσδήποτε λιγότερο ανθεκτικές απ’ το κάστρο του Αλή που υπέφερε κι αυτό απ’ τη φθορά του χρόνου και την κακοτεχνία, με τις πέτρες του οικοδομήματος, παρόλο που ήταν μόνο 20 ετών, να είχαν ήδη αρχίσει να σωριάζονται στο έδαφος. Το σεράι του Αλή Πασά μαζί με τη στέρνα του, έστω και σε ερείπια, διατηρήθηκε μέχρι το 1939 όπου δυστυχώς ο στρατός, τρανό παράδειγμα νεοελληνικής οξυδέρκειας, πήρε σχεδόν όλες τις πέτρες που είχαν απομείνει για διάφορα έργα με αποτέλεσμα να είναι σήμερα εξαιρετικά δύσκολος ο εντοπισμός της θέσης του 21...

 

Όπως είναι λογικό όλοι οι ξένοι περιηγητές στέκονταν ιδιαίτερα στη λίμνη αλλά και στον Νιζερό, το ποταμάκι που διέρρεε το Παληοχώρι και οδηγούσε το πλεονάζων νερό της λίμνης στον Γορμό. Ο γνωστός -απ’ την περιήγησή του στην Ελλάδα- François Pouqueville επισκέφθηκε τη Ζαραβίνα δύο φορές το 1806, την περίοδο που ήταν Πρόξενος της Γαλλίας στα Ιωάννινα. Στην πρώτη του επίσκεψη στις αρχές του έτους, ερχόμενος από την Αλβανία, πιστοποιεί και εκείνος τη θέση του χωριού μας στο Παληοχώρι και αναφέρει αναλυτικά ότι 22:

Το χωριό απ' το οποίο έχει πάρει το όνομά του, αυτή η λίμνη με τα καθαρά νερά… βρισκόταν αριστερά (του δρόμου) σε απόσταση 1 μιλίου (από τη λίμνη), σε ένα δεντρόφυτο ύψωμα...

 

Παράλληλα δεν παρέλειψε να σταθεί και στις ιστορίες για τη λίμνη που ήταν απύθμενη και που -κατά τα λεγόμενά του- ήταν η πηγή του Καλαμά. Οι μύθοι πάντως για τη λίμνη που απορροφούσε τα πάντα δεν φαίνεται να συγκινούσαν ιδιαίτερα τον Αλή που γελώντας έλεγε ότι προφανώς οι κάτοικοι πετούσαν μέσα πέτρες καθώς ο ίδιος την είχε διασχίσει με μια βάρκα, για να εξακριβώσει τόσο τα λεγόμενά τους όσο και το βάθος της, που ξεκινούσε από τις 30 οργιές στις ακτές και στο κέντρο έφτανε τις 100-120 23! (Για σύγκριση 120 οργιές είναι 220 μέτρα!!!)

 

Στη δεύτερη επίσκεψή του στις 15 Μάϊου του 1806, κατοίκησε στο σεράι της Ζαραβίνας μαζί με τον Γερμανό γιατρό του Αλή, Λούντβιχ Φρανκ και περιηγήθηκαν γύρω από τον Νιζερό. Εκείνη την εποχή το ποτάμι δεν ήταν το σημερινό αυλάκι και οι όχθες του ήταν γεμάτο καλαμιές που όπως του είχαν πει οι κάτοικοι του χωριού, ψάρευαν πέστροφες και καραβίδες ενώ έπιαναν 4 είδη ψαριών με τα περισσότερα απ’ αυτά να είναι κυπρίνοι 24. Ο Leake αργότερα μας πληροφορεί κιόλας ότι ο Νιζερός πότιζε τα χωράφια καλαμποκιού, κάτω από το χωριό, στον κάμπο της Ζαραβίνας που έδιναν άφθονη συγκομιδή αλλά ωστόσο (λόγω υπερχείλισης και πηγών) δημιουργούσε ανθυγιεινή ατμόσφαιρα καθώς δημιουργούνταν βάλτοι και έλη σε πολλά σημεία. Περιττό θα ήταν βέβαια να αναφέρουμε τους κινδύνους που δημιουργούνταν από τη στασιμότητα των νερών, ειδικά στις περιόδους που θέριζε η πανώλη και που δυστυχώς στο Πωγώνι δεν ήταν λίγες.

 

Στις 30 Αυγούστου 1812, διερχόμενος από το παλιοντέρβενο, ο Άγγλος διπλωμάτης William Turner μας ενημερώνει για ένα χάνι που υπήρχε κοντά στο Παληοχώρι όπου και σταμάτησαν για να ταϊσουν τα άλογά τους και να πάρουν το πρωϊνό τους 25. Αναφορά σε χάνια, σε εκείνο το σημείο, κάνει κι ο Pouqueville όπου φεύγοντας από τη Ζαραβίνα είδε όπως λέει 2 χάνια και μερικούς τούρκικους τάφους 22. Κατά το παρελθόν, παλιοί γέροντες του χωριού μας, έκαναν ενίοτε αναφορές για τα χάνια της Ζαραβίνας, ωστόσο οι περισσότεροι αγνοούσαμε την ύπαρξή κι άλλου-εκτός του γνωστού.  Το χάνι (ή τα χάνια) στο οποίο αναφέρονται οι περιηγητές, δεν πρέπει να συγχέεται με το χάνι της Ζαραβίνας στη λίμνη, που και μεταγενέστερη κατασκευή ήταν και σε άλλο σημείο βρισκόταν (στο επάνω στόμιο της λίμνης). Το χάνι λοιπόν αυτό, βρισκόταν λίγα μέτρα έξω από το Παληοχώρι, στη θέση που σήμερα ονομάζεται Χάνια ή Παλιόχανα, λίγο πριν τη διασταύρωση του παλιοντέρβενου με τον καινούριο δρόμο (που οδηγεί σε Σιταριά, Κρυονέρι κλπ), απ' όπου και περνούσαν οι ταξιδιώτες εκείνη την εποχή. Τα ερείπια του σώζονταν μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα 26. Πέραν, όμως, των αναφορών των περιηγητών, παραμένει άγνωστη η υπόλοιπη ιστορία του όπως και η ακριβής χρονολογία εγκατάλειψής του. Πιθανολογούμε ότι εγκαταλείφθηκε λίγο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα με την κατασκευή του νέου δρόμου.

 

Στα μέσα Μαρτίου του 1813 επισκέφθηκε την περιοχή o Άγγλος γιατρός και συγγραφέας Henry Holland. Πιο προσεκτικός στις αναφορές του ο Holland εντυπωσιάζεται απ’ την ομορφιά της περιοχής και μας εξιστορεί τις πεποιθήσεις του Pouqueville που πίστευε ότι η λίμνη στεκόταν στον κρατήρα ενός ηφαιστείου λόγω σχήματος και βάθους αλλά και για το θειάφι που είχε βρεθεί στο Δειαφόλακκο που κατεβαίνει από το Κρυονέρι. Ο ίδιος βέβαια απέρριπτε αυτές τις εικασίες αναφέροντας το υπόβαθρο της περιοχής που είναι ασβεστολιθικό και ότι το όποιο θειάφι είχε βρεθεί ήταν ένα επιφανειακό επίστρωμα στις πέτρες που είχε εξαφανιστεί παντελώς κατά την περιοδεία του 27. Εξίσου παρατηρητικός ήταν κι ο Thomas Hughes που πέρασε απ’ τα μέρη μας, ένα χρόνο αργότερα, στις 29 Μαρτίου του 1814 ο οποίος μάλιστα στάθηκε και στους μεγάλους μπαρουτόμυλους του Αλή «…κάτω από τη λίμνη, στο κανάλι του Καλαμά…» όπως λέει, που όμως κατασκεύαζαν κακής ποιότητας μπαρούτι 19.

 

Η πιο ενδιαφέρουσα, όμως, αναφορά για τη Ζαραβίνα είναι αυτή του Γάλλου στρατηγού Guillaume de VaudoncourtΟ Guillaume, συγγραφέας στρατιωτικής ιστορίας και απ΄τους πιο ένθερμους οπαδούς των φιλελεύθερων επαναστάσεων της εποχής, βρέθηκε κι εκείνος στα μέρη μας την περίοδο αυτή. Στο βιβλίο του, που εκδόθηκε το 1816, εξιστορεί τις αναμνήσεις του απ' το Ιόνιο και το χαρακτήρα του Αλή Πασά κάνοντας επίσης και μία αντιπαραβολή περιοχών της αρχαίας Ελλάδας με αυτές της εποχής του. Στο κομμάτι που μιλάει για τον οικισμό μας αναφέρει 28

...Η (αρχαία) Γυρτώνη, σήμερα αποκαλείται (Τ)Ζαροβίνα, είναι ένα μεγάλο χωριό 2 ώρες ανατολικά του Δελβινακίου. Ο Αλή Πασάς έχει ένα παλάτι εκεί, το οποίο οχύρωσε και το μετέτρεψε σε ένα είδος κάστρου με μερικά κανόνια. Δίπλα από τη (Τ)Ζαροβίνα βρίσκεται μία λίμνη εξαιρετικά βαθιά, η οποία φαίνεται ότι ήταν ο κρατήρας ενός ηφαιστείου... στον ποταμό (Τ)Ζαροβίνα (εννοεί τον Νιζερό) κοντά στην ένωσή του με τον Καλαμά υπάρχουν μεγάλοι μπαρουτόμυλοι. Η περιοχή του Δελβινακίου και το έδαφος της Ζαραβίνας είναι καλά καλλιεργημένα, αλλά η υπόλοιπη περιοχή είναι άγονη και σε έρημη κατάσταση... 

Δεν γνωρίζουμε αν εδώ ο Guillaume, αναφέρεται στην αρχαία Γυρτώνη που πιστεύεται ότι ήταν στη Θεσσαλία ή σε άλλη ομώνυμη πόλη ωστόσο αυτή η ονομασία συναντάται και σε χάρτες που απεικονίζουν την αρχαιότητα, τόσο σε περιοχή εντός της σημερινής Αλβανίας όσο και αλλού.

 

Σε γενικές γραμμές την περίοδο που ξεκίνησε ο Αλή Πασάς τα ανοίγματά του προς τη Δύση, επισκέφθηκαν το χωριό μας σχεδόν όλοι οι ξένοι περιηγητές καθώς στις περιηγήσεις τους χρησιμοποιούσαν τον παλιό δρόμο, το «ντερβένι» που πέρναγε πάνω από τη λίμνη και σήμερα είναι το σύνορο της κοινότητάς μας με αυτή του Κρυονερίου. Την περίοδο του Αλή Πασά φαίνεται ότι το χωριό μας ήταν υπό την προστασία του (με το αζημίωτο βέβαια), γνώρισε ιδιαίτερη άνθιση και διατηρούσε μια σχετική ευημερία σε σχέση με άλλους γειτονικούς οικισμούς. Γνωστό επίσης είναι ότι, αν κι ο ίδιος αρχικά ήταν ληστής, κυνήγησε όλες τις ομάδες Τουρκαλβανών που δρούσαν ανενόχλητες κατά το παρελθόν, ενώ έδειχνε ανοχή στα χριστιανικά αισθήματα του πληθυσμού που ήταν κάτω από την κυριαρχία του (το 1789 κτίστηκε άλλωστε και το εκκλησάκι της Ευαγγελίστριας). Πέραν της γενικότερης ανάπτυξης που παρουσίασε η περιοχή των Ιωαννίνων λόγω των κυριαρχικών βλέψεών του και παρά το δεσποτικό του χαρακτήρα, η τάξη που επικρατούσε δεν είχε προηγούμενο για τα δεδομένα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τόσο στο Πωγώνι όσο και αλλού.  Οι φιλοδοξίες του όμως έθεσαν τα θεμέλια για τη ρήξη του με την Πύλη το 1820 που οδήγησε και στην πτώση του το 1822.

Ακολούθησε-όπως είναι λογικό όταν ανατρέπεται ένα καθεστώς-μια περίοδος έντονης αναρχίας απ’ τις τουρκαλβανικές ομάδες (που αρχικά είχαν τρέξει προς υπεράσπισή του) και τα αυτοκρατορικά στρατεύματα που είχαν καταλάβει τα Γιάννενα. Τα χρόνια που έπονται μέχρι το 1834 το Πωγώνι υποφέρει τα πάνδεινα από τους Αλβανούς Λιάπηδες για τους οποίους το Οθωμανικό Κράτος είτε δε διέθετε κανενός είδους διατροφή, είτε δεν ήθελε να διαθέσει και με δεδομένη την ανύπαρκτη υγειονομική μέριμνα της εποχής αποτελούσε αφενός ένα από τα αίτια για να ξεσπούν επιδημίες πανώλης κι αφετέρου οδηγούσε τους Αλβανούς στο να λεηλατούν και να έχουν κάνει κατάλυμά τους κάθε χωριό που βρισκόταν στο διάβα τους γύρω απ’ το ντερβένι 29. Μη ξεχνάμε άλλωστε ότι όλα τα γεγονότα διαδραματίζονται την περίοδο της επανάστασης με τις-όποιες- επίσημες Αρχές να έχουν εστιάσει αλλού την προσοχή τους. Εκείνη την περίοδο, λοιπόν, το 1822 και εξαιτίας όλων αυτών των συμβάντων, οι κάτοικοι του χωριού μας για να προφυλαχθούν αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους στο Παληοχώρι και να μετεγκατασταθούν στη σημερινή θέση του οικισμού, πίσω από τη Γραβιά. Δυστυχώς όμως τα βάσανά τους θα αργήσει να τελειώσουν καθώς έπεται, η μεγαλύτερη-ίσως-παρακμή του οικισμού μας.

 

Τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας μέχρι την απελευθέρωση (1823-1913)

 

Με την μετοικεσία στη σημερινή θέση χάνεται κι ο όποιος πλούτος των κατοίκων κι οι Ζαραβινιώτες ξεκινούν απ' το μηδέν την κατασκευή του νέου τους οικισμού. Δεν είναι γνωστό αν πριν τη μετακίνηση σε αυτό το μέρος υπήρχε κάποιος συνοικισμός ή έστω μερικές καλύβες, αλλά αν λάβουμε υπόψη ότι λίγα χρόνια πριν είχε κτιστεί η Ευαγγελίστρια, ίσως κάτι να υπήρχε. Ο κάμπος της Ζαραβίνας στο Παληοχώρι, εκ των πραγμάτων, εγκαταλείπεται έστω προσωρινά και τις ανάγκες των κατοίκων καλύπτουν πλέον κι άλλες περιοχές όπως τα Αμπέλια και τα Παλιάμπελα. Αργότερα, περί το 1834, οι βοσκές του χωριού θα νοικιαστούν από τον Βαλή Ιωαννίνων, Δελβίνου & Αυλώνας σε έναν Έλληνα από την Πολύτσανη αντί ετήσιου μισθώματος 4.800 γροσιών 30.

Την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής με την επικρατούσα ανομία, περιγράφει o Άγγλος αρχαιολόγος Richard Burgess περνώντας την 12η Μαϊου του 1834 31:

...Μετά από μία ώρα φτάσαμε στη λίμνη της (Τ)Ζαροβίνας, όχι μεγάλη, αλλά διαυγέστατη και τέλειος καθρέφτης, στην οποία αντανακλώνται οι δασώδεις λόφοι. Οι ομορφιές αυτού του τοπίου οφείλονται στα δάση δρυός που εκτείνονται σε πολλά μίλια σε κάθε λογής λόφους και βουνά. Η περιοχή αυτή ήταν διάσημη για τους ληστές της λόγω της ευκολίας να δραπετεύουν μέσα στα δάση. Τρεις μήνες πριν το πέρασμά μας, ένας Τούρκος φορτωμένος με χρήματα, πυροβολήθηκε και οι ληστές αργότερα συνελήφθησαν αλλά αναγκάστηκαν μόνο να επιστρέψουν τα χρήματα. Η δικαιοσύνη του Αλή Πασά θα ήταν πιο συνοπτική. Ένα σπίτι που έκτισε (εννοεί το Κάστρο) στέκεται ακόμα και σε μικρή απόσταση από εκεί που διαπράχθηκε ο φόνος. Ο Πασάς απολάμβανε αυτή τη ρομαντική περιοχή και αποσυρόταν σ' αυτήν μερικές φορές για να καταπραϋνει το θεριό που είχε μέσα του. Η ανομία της Αλβανίας, από τότε που εμφανίστηκε στην ιστορία, υποχρέωσε τους πιο ειρηνικούς απ' τους εχθρούς της, όπως τους πρώτους Έλληνες, να είναι οπλισμένοι έτσι ώστε τώρα (το όπλο) να θεωρείται απαραίτητο κομμάτι της εθνικής τους ενδυμασίας...

Ο-λιγότερο διάσημος απ' τους ξένους περιηγητές-Burgess, πηγαίνοντας προς το χάνι της Μόσσιορης (Σιταριά) εκτός του ότι περιγράφει χαρακτηριστικά την κατάσταση δεν κάνει καμία αναφορά, όπως είναι λογικό στο χωριό μας, απλούστατα γιατί προφανώς δεν υπήρχε τίποτα πλέον άξιο αναφοράς στο Παληοχώρι, πλην του σεραγιού του Αλή Πασά που στεκόταν σε-σχετικά-καλή κατάσταση τουλάχιστο μέχρι το 1880. 

Την εικόνα της εγκαταλελειμμένης περιοχής μεταφέρει αργότερα κι ο ζωγράφος Edward Lear. O Lear επισκέπτεται το χάνι στο Παληοχώρι στις 4 Νοεμβρίου 1848 ψάχνοντας να βρει κατάλυμα για να διανυκτερεύσει ερχόμενος από το Δελβινάκι 32:

...Λίγα ανθρώπινα όντα συναντώνται σε αυτές τις μοναχικές περιοχές. Συναντάς τώρα μία ελληνική οικογένεια που μεταφέρει τα υπάρχοντά της, έναν ή δύο χωρικούς δίπλα σε μια εγκαταλελειμμένη καλύβα ή έναν ταξιδιώτη έμπορο με φορτωμένα μουλάρια και ένοπλους φρουρούς. Ο ήλιος έδυε όταν φτάσαμε σε ένα ύψωμα με θέα την κοιλάδα του Καλαμά και είδα μια μικρή λίμνη, ακριβώς κάτω από τα πόδια μου, σε ένα πανέμορφο τοπίο. Πήγα μόνος μου από την πλευρά αυτών των ήσυχων, ατάραχων, νερών απολαμβάνοντας της ήρεμες ακτές και το ευχάριστο ξύλο βελανιδιάς. Εκεί υπήρχε το κουφάρι ενός αλόγου με ένα όρνιο να στριφογυρνά από πάνω του και πολλά γεράκια στα ψηλότερα κλαδιά των δέντρων, και υπήρχαν και πολλές ταφόπλακες και δύο ή τρία μνήματα δερβίσηδων σε μία απ' αυτές τις ερημιές.

 

Αναφορές για τάφους έκανε κι ο Pouqueville προηγουμένως. Επίσης κοντά στον Αλέξανδρο υπάρχει τοπωνύμιο μνήμα Σάλιου, ωστόσο δεν είναι γνωστό αν οι διάσπαρτοι τάφοι οφείλονταν σε μάχες που δόθηκαν στην περιοχή ή σε κάποιο άλλο γεγονός...

Μετά το ηλιοβασίλεμα έφτασα στο χάνι της Τζεροβίνας-ένα μοναχικό, περιφραγμένο, ερειπωμένο κτίριο, καθόλου υποσχόμενο εμφανισιακά με μακρινό φόντο τη χιονισμένη οροσειρά της Πίνδου. Δυστυχώς, για διαμονή! Όλος ο μικρός χώρος στο χάνι ήταν ήδη γεμάτος από έναν χοντρό δερβίση ντυμένο στα πράσινα και λευκά και περίπου εξήντα ή ογδόντα Αλβανούς φύλακες που ταξίδευαν για το Μπεράτι ή το Αργυρόκαστρο, έτσι δεν υπήρχε κατάλυμα παρα μόνο στον ψηλό και ευρύχωρο στάβλο. Και αυτό ακόμα, 5 λεπτά πριν, μου το 'χαν αρνηθεί για διάφορα άτομα που είχαν έρθει, και όσοι δεν έβρισκαν κατάλυμα στο στάβλο κοιμόντουσαν έξω. "Bisogna adattarsi (πρέπει να προσαρμοστούν)" όπως λένε οι Ρωμαίοι: το βράδυ ήταν πολύ κρύο και ένα κακό κατάλυμα είναι καλύτερο απ' το τίποτα.

 

Η κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει το χάνι, όπως το αποτυπώνει ο Lear, είναι τραγική. Είναι η περίοδος λίγο πριν εγκαταλειφθεί μιας που σύντομα θα φτιαχτεί ο νέος δρόμος. Και συνεχίζει:

Μια τεράστια φωτιά είναι αναμμένη σε ένα είδος τζακιού στη μια πλευρά του διαμπερούς και μισοκατεστραμμένου κτίσματος και ο Τζόρτζιο (συνταξιδιώτης) παίρνει ό,τι φαγητό προσφέρει το χάνι, για να μη λιμοκτονήσει. Οι παρέες των Αλβανών τακτοποιήθηκαν σε διαφορετικές μεριές του κτιρίου σχηματίζοντας, μαζί με μουλάρια και άλογα, ένα εντυπωσιακό σκηνικό με τις αναμμένες φωτιές. Μόλις έφαγαν, τραγούδησαν έξαλλα όλοι μαζί για τον Zulíki (Αλβανός επαναστάτης αγνώστων λοιπών στοιχείων) ως αργά τη νύχτα, όπου αποκοιμήθηκα γρήγορα σε ένα χοντρό παλτό.

 

Η εικόνα της περιοχής που παρουσιάζεται απ' τους-ελάχιστους-ξένους περιηγητές που περνούν, μετά το θάνατο του Αλή Πασά, φέρνει σε κάτι σαν την Άγρια Δύση και αποτυπώνεται σε κάποιο βαθμό και στα στατιστικά στοιχεία που παρουσιάζει ο Αραβαντινός στη Χρονογραφία της Ηπείρου του 1856. Έτσι το 1853, βάσει των στοιχείων του (εικ.), η Ζαραβίνα είναι χωριό εθνικό δηλαδή ανήκει στο Οθωμανικό Δημόσιο, κατοικείται μόνο από Έλληνες και υπάγεται-διοικητικά-στην Πωγωνιανή και εκκλησιαστικά στην Ι.Μ. Δρυϊνουπόλεως, απαριθμώντας 20 οικίες, 32 στέφανα (αντρόγυνα) και συνολικά 223 κατοίκους 33. Αν κι ο τρόπος υπολογισμού των κατοίκων, τον οποίον αποδέχονται οι Πωγωνήσιοι συγγραφείς, είναι μάλλον άστοχοςδε πρέπει να έχει ωστόσο μεγάλη διαφορά από την πραγματικότητα.

 

-Το Χάνι της Ζαραβίνας  

Την ίδια περίοδο περίπου, γύρω στο 1850 με 1860 αρχίζει να κατασκευάζεται και η νέα οδική αρτηρία που ενώνει τα Ιωάννινα με την Κακαβιά μέχρι και σήμερα, με μικρές μόνο διαφοροποιήσεις. Η κατασκευή του δρόμου πρέπει να συμπίπτει αφενός με την εγκατάλειψη που συντελείται στο χάνι του Παλιοχωρίου και αφετέρου με τη μεταγενέστερη κατασκευή του νέου στη λίμνη. Το Χάνι της Ζαραβίνας ήταν δίπλα απ' τον καινούριο δρόμο, συνδεόταν με το παλιοντέρβενο από το δρομάκι που οδηγεί στο δάσος (πέριξ της λίμνης) και υπήρξε σπουδαίος συγκοινωνιακός σταθμός καθότι βρισκόταν στα μέσα της διαδρομής Γιάννενα-Αργυρόκαστρο και είχε θέα στη λίμνη της Ζαραβίνας. Σ' αυτό το πανδοχείο έβρισκαν ξεκούραση τα διάφορα καραβάνια κιρατζήδων και ταξιδιωτών και απολάμβαναν το έξοχο ψάρι της λίμνης 34, ενώ η συνεισφορά του στον πολιτισμό και στο εμπόριο της τοπικής κοινωνίας ήταν πολύ σπουδαία καθώς οι χωρικοί των τριγύρω οικισμών έρχονταν σε επαφή με κατοίκους άλλων-μακρινών-περιοχών. Πολλές φορές μάλιστα τα χάνια λειτουργούσαν και ως γραφεία κίνησης και εύρεσης εργασίας ή και ως πρακτορεία 35

 

Eικ. 4 & 5 Το Χάνι της Ζαραβίνας στα μέσα του περασμένου αιώνα και ό,τι έχει απομείνει σήμερα...

Αργότερα το 1900, την περίοδο που το χωριό (μαζί με το Κρυονέρι) είχε ήδη γίνει ήδη τσιφλίκι των Μεντζαίων απ' τη Βήσσανη, το χάνι είχε ενοικιαστεί σε έναν Αλβανό ονόματι Τεφήκ και στιγματίστηκε ως καταφύγιο ληστών που ως αποκλειστικό σκοπό είχαν την λεηλασία των πέριξ οικισμών 36. Στο Χάνι Ζαραβίνας έμειναν για αρκετά χρόνια και οι μπεξήδες των τσιφλικάδων Ταχίρης και Μεμέτης, που ενέπνεαν φόβο και τρόμο στα δύο χωριά, για να είναι κοντά στις καλλιέργειες και να μαζεύουν το "γήμορο" 37. Το Χάνι επίσης χρημάτισε και ως τόπος συγκέντρωσης των κατοίκων των γειτονικών οικισμών για να προϋπαντήσουν τις επίσημες οθωμανικές αρχές και αργότερα τις ελληνικές (εικ. 7), όταν εκείνες επισκέπτονταν τον τόπο μας. Κατά την απελευθέρωση του 1913, λεηλατήθηκε από σύμπραξη Αλβανών και του-τακτικού-Οθωμανικού στρατού ενώ στα χρόνια της Κατοχής βρέθηκε στο επίκεντρο της σύρραξης όπου παραπέρα έδρευε ένας γερμανικός λόχος. Τα ερείπιά του σώζονταν μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1960. Σήμερα το μόνο που έχει απομείνει να θυμίζει το χάνι είναι ένα κομμάτι του εξωτερικού τειχίου.

 

Eικ. 6 & 7 Φωτογραφίες το απ' το μακρινό 1913

  • Εικ. 6 Υποδοχή του βασιλιά Γεώργιου Α', στην Αγριοκερασιά κατά την απελευθέρωση 38
  • Εικ. 7 Φώτο του Etienne Labranche, πολεμικού ανταποκριτή της εποχής (στο βάθος δεξιά διακρίνεται το χάνι) 39

 

 

-Το πέτρινο γιοφύρι στους Αγίους

 

 Σχέδιο από τα Ηπειρώτικα Γεφύρια του Σπύρου Μαντά (σελ. 39)

Η κατασκευή του νέου δρόμου δημιούργησε και νέες ανάγκες, έτσι ανατέθηκε στους κτίστες Γεώργιο Γκάσιο από την Καστάνιανη της Κόνιτσας και τους Μάρκο Δημάρατο και Αντώνιο Λίντα από την Βούρμπιανη, η κατασκευή μιας σύγχρονης γέφυρας. Για την ακριβή χρονολογία κατασκευής της πέτρινης γέφυρας υπάρχουν διάφορες εκδοχές. Ο Χαράλαμπος Πλόσκας από τα Κ. Ραβένια πιθανολογεί ότι κτίστηκε το 1869 με την σκυρόστρωση του νέου δρόμου 40 ωστόσο ο-παρατηρητικός-Λαμπρίδης δεν κάνει καμία μνεία για γέφυρα στους Αγίους στο βιβλίο του για το Πωγώνι που εκδόθηκε το 1886. Το πιο πιθανό είναι να κατασκευάστηκε το 1885 καθότι πρωτύτερα υπήρχε ξύλινη γέφυρα, η οποία παρασύρθηκε από τα νερά το 1882 41. Η τετράτοξη γέφυρα είχε μήκος 115 μέτρα, πλάτος 7μ, άνοιγμα τόξου 25μ και υψωνόταν 15μ. πάνω απ' την κοίτη του ποταμού Γορμού. Επιβλητική γέφυρα για τα δεδομένα της εποχής, εκ των πραγμάτων δε διέθετε τη-γνωστή-ανάταση των άλλων ηπειρώτικων γεφυριών. Εξυπηρέτησε πιστά τους διερχόμενους για 62 χρόνια ξεπερνώντας τον πρώτο πόλεμο χωρίς όμως να αντέξει και τον δεύτερο... Η γέφυρα από το 1940 μέχρι το 1947, ανατινάχτηκε 3 φορές:

  • Το βράδυ της 28ης προς 29η Οκτωβρίου του 1940, προς αναχαίτιση της ιταλικής προέλασης (οι οποίοι και την επισκεύασαν αργότερα, χρησιμοποιώντας... και το εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής),
  • τον Ιούλιο του 1943, στα πλαίσια συμμαχικής αποστολής με τη συμμετοχή Ε.Λ.Α.Σ. και Ε.Δ.Ε.Σ. (στους οποίους συμμετείχαν και συγχωριανοί μας),
  • και στις 27 Νοεμβρίου του 1947, στον εμφύλιο από τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας για τελευταία φορά, προς αποκλεισμό και οχύρωση της περιοχής από τον κυβερνητικό στρατό.

Αργότερα αντικαταστάθηκε από μία γέφυρα, τύπου Μπέλεϋ ενώ από το 1961 και μετά η είσοδος στην περιοχή μας γινόταν κάτω από το-περίφημο-Ασκηταριό των Αγίων, μέχρι τις αρχές της χιλιετίας. Τότε, το 2002, κατασκευάστηκε η νέα-σύγχρονη-γέφυρα δίπλα απ' τα ερείπια της παλιάς, που είναι εμφανή ακόμα.

 

 Eικ. 8 & 9 Γαλλική φωτογραφία της γέφυρας το 1917 & φωτογραφία κατά την επισκευή απ' τους Ιταλούς 41,42

Η επισκευή των Ιταλών

 

- Η Ζαραβίνα σε πλειστηριασμό

 

Το 1860, για τον Στούπη, η Ζαραβίνα και το Κρυονέρι αποτελούν τα φτωχότερα χωριά της περιοχής 43 ενώ ήδη από το 1875, η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχει αρχίσει και βάζει πωλητήρια σε διάφορες περιοχές της. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο η Ζαραβίνα ως αυτοκρατορικό τμήμα (τσιφλίκι) βγαίνει στο... σφυρί (και την ακολουθεί το Κρυονέρι)! Στον πλειστηριασμό που γίνεται πλειοδοτούν, κατά τα φαινόμενα, οι Βησσανιώτες Γεώργιος Μέντζος, Μιχαήλ Μέντζος (τροφοδότης του οθωμανικού στρατού κατά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-78, τιμημένος με παράσημο για τη συνεισφορά του και -εκ των πραγμάτων- πανίσχυρος για τα δεδομένα της περιοχής 44), Νικόλαος Μέντζος και Αθανάσιος Κοκκάλης αποκτώντας την, κατά πλήρη συγκυριότητα 1/4 εξ αδιαιρέτου. Αργότερα ο Κοκκάλης, φαίνεται, ότι πούλησε το μερίδιό του στους Αδελφούς Μέντζου. Η αγοραπωλησία του χωριού, βάσει των ισχυρισμών τους, ολοκληρώνεται με το υπ. αρίθμ. 9999/1885 κτηματικό συμβόλαιο (ταπί) ενώ το "αγρόκτημα" της Ζαραβίνας (μαζί με τη λίμνη) οριοθετείται μετέπειτα με το υπ. αρίθμ. 11233/1888 αυτοκρατορικό τίτλο του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β' (عبد الحميد الثانی)

Ο γιαννιώτικος τύπος της εποχής (Φωνή της Ηπείρου, αρ. φυλ. 346/17.09.1899) ξεσπαθώνει 45:

...Τα δύο χωριά Ζαραβίνα και Κρυονέριον τα ηγόρασεν παρανόμως και παρά τας διαταγάς της αυτοκρατορικής Κυβερνήσεως ο εκ Βήσσανης Μέντζος ή Ψευδής. Η διαγωγή των Ψευδαίων προς τους ατυχείς κατοίκους της Ζαραβίνας και του Κρυονερίου είναι εγκληματική και σκοπόν έχει να καταστρέψει τα δύο αυτά χωριά. Τους αφήρεσεν όλα τα ζώα και κτήματα και τους καταπιέζει τόσον, ώστε βρίσκονται εις την ανάγκην να μεταναστεύσουν οι άνθρωποι και να φύγουν από την Ήπειρον. Εδωροδόκησε το συμβούλιον της Βοστίνης, έβαλε μέσα και εις την Κωνσταντινούπολιν και ενώ η κυβερνητική διαταγή έλεγε να επικυρώνεται η πώλησις εις τους ίδιους κατοίκους, εάν ζητώσιν αυτοί την εξαγοράν, ο Ψεύδης κατόρθωσε να επικυρωθεί η πώλησις εις αυτόν και να αδικηθώσιν οι δύο Κοινότητες, να κατατυραννώνται δε από τότε και να μην ευρίσκωσι προστασίαν ούτε από Βαλήν, ούτε από Κατήν, ούτε από κανέναν άλλον. Ας ίδωμεν τώρα τι θα γίνει!..

 

Σύμφωνα με τη νομοθεσία που ίσχυε οι τσιφλικούχοι είχαν αποκτήσει την κυριότητα σε όλες τις γαίες και τα σπίτια του χωριού, καθώς ό,τι υπέρκειται της γης ανήκει εις αυτόν που την κατέχει... Έτσι όποτε ήθελαν, έπρατταν κατά το δοκούν. Σώζονται πολλά έγγραφα, με τα οποία συγχωριανοί μας αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη Ζαραβίνα είτε επειδή είχαν κάνει το λάθος να μην έχουν πάρει τη συγκατάθεση των τσιφλικάδων για να κατοικήσουν... στον τόπο τους 46 είτε επειδή... άνοιγαν πολύ το στόμα τους 47, όπως ο Βαγγέλης Παππάς (εικ. 11) που εγκαταστάθηκε στα Κάτω Ραβένια και οι απόγονοί του σώζονται εκεί έκτοτε.

 

Eικ. 10 Οθωμανική διαταγή του 1899, με τη βούλα του Μουχτάρη Ζαραβίνας, καλεί τον Β. Παππά να εγκαταλείψει τον τόπο του 48

 

 

Παράλληλα, εξελίσσονταν κωμικοτραγικές καταστάσεις λόγω διενέξεων με γειτονικούς οικισμούς για τα όρια της Ζαραβίνας. Έτσι για παράδειγμα, σύμφωνα με τη Φωνή της Ηπείρου της 10.06.1894 (αρ. φυλ. 10), ο Μιχάλης Μέντζος είχε φυτεύσει λεύκες πάνω από τη λίμνη, στο Δελβινακιώτικο, για να οικειοποιηθεί εκείνο το τμήμα προς όφελος της Ζαραβίνας (δηλαδή της περιουσίας του) με τις Δελβινακιώτισσες να πηγαίνουν βράδυ και να τις ξεριζώνουν με αποτέλεσμα να τρέχουν μετέπειτα στα δικαστήρια 49! Εξίσου εξωφρενικά ήταν και τα όσα συνέβαιναν με τον άλλο-"μεγάλο"-γείτονα μας, τη Βήσσανη, τόπο καταγωγής τους μάλιστα. Έτσι το 1895-96, δημιουργείται επεισόδιο στην Καρίτσα όπου οι Βησσανιώτες κατηγορούν τον Μέντζο ότι συνένωσε βησσανιώτικα χωράφια με αυτά της Ζαραβίνας, υφαρπάζοντας έτσι βησσανιώτικη περιουσία προς ίδιον όφελος 5051. Η διένεξη που έφτασε μέχρι την Υψηλή Πύλη (με τους δημογέροντες της Ζαραβίνας και του Κρυονερίου να παίρνουν το μέρος του Μέντζου κατηγορώντας τους Βησσανιώτες ότι ψεύδονταν, για ευνόητους λόγους 14, 52) λύθηκε αργότερα με κυβερνητική διαταγή που τον δικαίωνε 53!

 

Η φτώχεια και η υφιστάμενη κατάσταση στο χωριό μας οδηγεί πολλούς συγχωριανούς μας στο να πάρουν το δρόμο της ξενιτιάς. Άλλοι πηγαίνουν στην Κωνσταντινούπολη και άλλοι στην Αθήνα και όλοι συνεισφέρουν όπως και όσο μπορούν. Έτσι, από το 1880 ξεκινούν οι διεργασίες για την ίδρυση ενός φορέα συντονισμού των απόδημων του οικισμού και καρπός αυτής της προσπάθειας είναι η ίδρυση της Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας Ζαροβίνης που λαμβάνει επίσημη μορφή το 1899, με πρωτοστατούντες τους αείμνηστους Βασίλειο Κολιόπουλο και Παναγιώτη Θάνο. Από την ίδρυσή της μέχρι και σήμερα, η Αδελφότητα συνεχίζει να αποτελεί τον συνδετικό κρίκο αποδήμων και κατοίκων του οικισμού με βασικό σκοπό την εξυπηρέτηση των αναγκών του αγαπημένου μας χωριού και τη γενικότερη βελτίωση της ποιότητας ζωής εντός των ορίων του, μέσω της συνεισφοράς ή της ανάληψης, εξ ολοκλήρου της δαπάνης διαφόρων έργων από το υστέρημα όλων των Ζαραβινιωτών.

 

Εικ. 11 & 12 Η Αδελφότητα της Ζαραβίνας στις αρχές του περασμένου αιώνα 

Απόσπασμα της εφημερίδας Αγών του 1901Εκλογή τακτικού μέλους το 1902

  • Εικ. 11 Απόσπασμα της εφημερίδας Αγών του 1901 για την έκθεση πεπραγμένων του 1900 της Αδελφότητας που μεταξύ άλλων έλαβε και τα ευχαριστήρια της Αγγλικής Πρεσβείας για τις εκδηλώσεις συμπάθειας στο θάνατο της βασίλισσας Βικτωρίας (...οι οποίοι και ανταπέδωσαν με τον γνωστό τρόπο, 45 χρόνια αργότερα...)
  • Εικ. 12 Εκλογή τακτικού μέλους στην Αδελφότητα, το 1902 54

 

Οι αρχές του νέου αιώνα βρίσκουν την περιοχή σε έναν γενικότερο αναβρασμό ενώ οι απέλπιδες προσπάθειες της Αυτοκρατορίας για-κάποιου είδους-εκδημοκρατισμό θα πέσουν στο κενό καθώς οι ανολοκλήρωτες εθνικές επαναστάσεις της προγενέστερης εποχής είναι ακόμα σε αναμονή. Το 1907, με δαπάνες του κληροδοτήματος Βασιλείου Μελά, κτίζεται το νέο σχολείο μας, ενώ το 1909 με μέριμνα της Αδελφότητας ανεγείρεται η σημερινή μας, κεντρική εκκλησία, ο "Άγιος Γεώργιος". Το ίδιο έτος και μετά το σύνταγμα των Νεότουρκων είναι η πρώτη-και τελευταία-φορά που θα πραγματοποιηθούν εκλογές στην περιοχή μας, στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με τους κατοίκους να ψηφίζουν σε εκλογικό τμήμα στη Βήσσανη μαζί με αυτούς του Κρυονερίου.

Το ξέσπασμα του Α' Βαλκανικού Πολέμου θα βρει συνασπισμένα όλα τα έθνη της νότιας βαλκανικής πλην του Αλβανικού και αυτό το γεγονός θα το πληρώσει ακριβά για ακόμη μία φορά το χωριό μας. Στα τέλη Οκτωβρίου του 1912, σύμπραξη Οθωμανικού στρατού και άτακτων Αλβανών θα λεηλατήσει όλο το χωριό που εκείνη την εποχή απαριθμούσε 56 οικίες. Απ' τη λεηλασία δε θα γλιτώσει ούτε το σχολείο, απ' το οποίο αφού αφαίρεσαν ότι πολύτιμο βρήκαν, έβαλαν φωτιά και το έκαψαν. Την ίδια τύχη είχαν και τα υπόλοιπα σπίτια του οικισμού, ενώ οι-περίπου-250 κάτοικοι της Ζαραβίνας, έντρομοι και σε άθλια κατάσταση κατέφυγαν στη Βήσσανη όπου και βρήκαν καταφύγιο στα δύο σχολεία 55. Η απελευθέρωση στις 25 Φεβρουαρίου του 1913 (εικ. 6) θα βάλει τέλος σε μια μαύρη περίοδο που κράτησε σχεδόν έναν αιώνα και κατά την οποία το χωριό λεηλατούνταν κατ' εξακολούθηση αλλά δε θα λύσει κι όλα τα προβλήματα. 

 

Σύγχρονη Ιστορία μέχρι την μεταπολίτευση (1914 - 1974)

 

Τους Βαλκανικούς Πολέμους ακολουθεί ο Α' Παγκόσμιος. Στις 31 Ιανουαρίου 1917, οι Ιταλοί στα πλαίσια επέμβασης τους για τη δημιουργία προτεκτοράτου στην Αλβανία, εισέρχονται σε ελληνικό έδαφος και καταλαμβάνουν τα χωριά πέριξ του δρόμου, μεταξύ των οποίων και το δικό μας, ενώ προσωρινά καταλαμβάνουν και τα Ιωάννινα (26/05/1917 - 10/09/1917). Και ενώ στα τέλη Σεπτεμβρίου του 1917 έχουν επιστρέψει όλα τα ελληνικά εδάφη, "ξεχνούν" να επιστρέψουν το Πωγώνι το οποίο συνεχίζουν να κατέχουν για σχεδόν 3 χρόνια ακόμα μέχρι τον Νοέμβριο του 1919 εγκαθιστώντας στο μεσοδιάστημα δικές τους αρχές. Εν μέσω ιταλικής κατοχής και αναμένοντας την αποχώρησή τους, το ελληνικό κράτος προβαίνει στη σύσταση δήμων και κοινοτήτων στο Ν. Ιωαννίνων με Βασιλικό Διάταγμα που καταχωρείται στο ΦΕΚ 184/Α της 19ης Αυγούστου 1919, όπου και δημιουργείται η Κοινότητα της Ζαραβίνας μέχρι αυτή να μετονομαστεί αργότερα, το 1928, σε Λίμνη.

 

Η ιδιοκτησιακή κατάσταση του οικισμού μας, όμως παρόλ' αυτά, συνεχίζει να υφίσταται μέχρι και το 1923 όπου τότε εκδίδεται η υπ. αριθμ. 52520/16-8-1923 απόφαση του Υπ. Γεωργίας, περί απαλλοτριώσεων, όπου και γίνεται πράξη με την υπ. αριθμ. 16/1926 απόφαση της Επιτροπής Απαλλοτριώσεων Ιωαννίνων. Η συγκεκριμένη απόφαση όμως εξαιρούσε 3.117 στρέμματα, από τα 10.897 της Κοινότητας Ζαραβίνας, τα οποία θεωρούνται μέχρι και σήμερα ως ιδιοκτησία των κληρονόμων των αδελφών Μέντζου με βάση τους τίτλους ιδιοκτησίας που αναφέρθηκαν προηγουμένως δημιουργώντας έτσι τεράστια προβλήματα στην κοινότητα. Παράλληλα εντός αυτών των εκτάσεων συμπεριλαμβανόταν και η λίμνη της Ζαραβίνας, που ως γνωστόν πέρασε τελεσίδικα στο Δημόσιο μόλις το 2011! Αντίστοιχη κατάσταση επικράτησε και στο Κρυονέρι όπου εκεί είχε προηγηθεί η υπ. αριθμ. 32/1925 απόφαση της Ε.Α. Ιωαννίνων όπου εξαιρούσε της απαλλοτρίωσης 4.800 στρέμματα από τα περίπου 6.000 της συνολικής έκτασης του γειτονικού οικισμού! 

 

Τα χρόνια που ακολουθούν είναι σχετικά ήρεμα ενώ παρατηρείται μια εντυπωσιακή αύξηση του πληθυσμού που όμως θα ανακοπεί απότομα από τα όσα θα επακολουθήσουν στα χρόνια της κατοχής και του εμφυλίου.

 

-Κατοχή και Εθνική Αντίσταση 

 

Ύστερα από 21 χρόνια οι Ιταλοί εμφανίζονται και πάλι μπροστά στα μάτια των κατοίκων του χωριού μας την 29η Οκτωβρίου 1940 αλλά αυτή τη φορά με πιο άγριες διαθέσεις. Θύμα των βομβαρδισμών πέφτει η παλιά εκκλησία, ο "Άγιος Γεώργιος" που καταστρέφεται ενώ το ίδιο θα συμβεί αργότερα και με την Αγία Παρασκευή, την οποία οι Ιταλοί θα την γκρεμίσουν για να επισκευάσουν την πέτρινη γέφυρα στο Γορμό που ανατίναξε ο Ελληνικός Στρατός κατά τη φασιστική εισβολή. Οι Ιταλοί θα παραμείνουν στο χωριό για 3 βδομάδες ως τις 20 Νοεμβρίου του 1940, όπου το 1/40 Τάγμα Ευζώνων της -ένδοξης- VIII Μεραρχίας θα απελευθέρωνε το χωριό μας, με τον 2ο Λόχο (επικεφαλής ο Υπολοχαγός Ματθαίος Καραμπούλας) να επιτίθεται κάτω από τον οικισμό και ουλαμό του 3ου Λόχου (υπό τον Λοχαγό Λέανδρο Δασκαλόπουλο) να κατεβαίνει από τη Βήσσανη συλλαμβάνοντας 100 Ιταλούς για αιχμαλώτους 56

 

Εικ. 13 Χάρτης επιχειρήσεων Ε.Σ. 56


 

Το φιάσκο των Ιταλών, αναγκάζει τους Γερμανούς τον Απρίλιο του 1941 να επιτεθούν, όπου δυστυχώς μέσα σε 2 εβδομάδες καταρρέει όλο το μέτωπο. Στις 26 Απριλίου του 1941 παραδίδεται ο οπλισμός της VIII Μεραρχίας στους Γερμανούς ενώ αργότερα δίδεται εντολή στους κατοίκους όλων των χωριών του Πωγωνίου να παραδώσουν τον κυνηγητικό τους οπλισμό αλλιώς θα τουφεκίζονταν.   

 

 

Συνεχίζεται...

 

 

 

 

Ευχαριστίες

  • Ευχαριστούμε, θερμά, την Αδελφότητα Βησσανιωτών (και προσωπικά τον κ. Μπάμπη Καββαδία), οι οποίοι μας βοήθησαν στην ανεύρεση ιστορικών στοιχείων δωρίζοντας στην Αδελφότητά μας 3 βιβλία και δανείζοντας μας άλλο ένα.
  • Θερμές ευχαριστίες στη δημόσια Βιβλιοθήκη της Κόνιτσας, για την ελεύθερη πρόσβαση σε πλήθος βιβλίων και άλλων πηγών 

 

 

Παραπομπές

 

  1. Καμαρούλιας Δημήτριος, Τα μοναστήρια της Ηπείρου, τόμος Α΄, εκδ. Μπάστας-Πλέσσας ΑΒΕΕ, Αθήνα, 1996, σ. 211
  2. Μυστακίδης Ν.Γ., Ηπειρωτικός Αστήρ, Τόμος Α', 1904, σελ. 133
  3. Στούπης Σπύρος, Βήσσανη, Κέρκυρα 1972, σ. 23
  4. Οικονόμου Φώτιος, Η εν Ήπειρω Εκκλησία Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης, Αθήνα 1971, σελ. 37
  5. Inalcik Halil, Hicri 835 :Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, Ankara, 1954, σελ. 25,26 (Vilayet-i_Argirikasri)
  6. Κοκολάκης Μιχάλης, Το Ύστερο Γιαννιώτικο Πασαλίκι Χώρος-Διοίκηση και Πληθυσμός στην Τουρκοκρατούμενη Ήπειρο (1820-1913), Αθήνα 2003, σελ 116
  7. Λαμπρίδης, Πογωνιακά (ανατύπωση), Εκδόσεις "Η Νέα Φωνή του Πωγωνίου", Ιωάννινα 1994, σελ. 42
  8. Λαμπρίδης, Πογωνιακά (ανατύπωση), Εκδόσεις "Η Νέα Φωνή του Πωγωνίου", Ιωάννινα 1994, σελ. 43
  9. Μήτσης Βασίλειος, Κρυονέρι Πωγωνίου Ιστορία-Τοπωνύμια-Γλωσσάρι, Κρυονέρι, 2015, σελ. 244
  10. Πατσέλης Νικόλαος, Το Δελβινάκιον τη Ηπείρου (Συμβολήν εις την ιστορίαν της ηρωικής κωμοπόλεως),Έκδοση Μ.Γ. Βασιλείου, Αθήνα 1948, σελ. 39-42
  11. Δήμου Βασίλειος, Η Ιερά Μονή των Ταξιαρχών Γκούρας και τα εις Βλαχίαν Μετόχια αυτής Βάλιας και Σταυρουπόλεως, Διδακτ. Διατριβή, Ιωάννινα 1983, σελ. 14
  12. Μήτσης Βασίλειος, Κρυονέρι Πωγωνίου Ιστορία-Τοπωνύμια-Γλωσσάρι, Κρυονέρι, 2015, σελ. 236
  13. Πατσέλης Νικόλαος, Το Δελβινάκιον τη Ηπείρου (Συμβολήν εις την ιστορίαν της ηρωικής κωμοπόλεως),Έκδοση Μ.Γ. Βασιλείου, Αθήνα 1948, σελ. 20
  14. Στούπης Σπύρος, Βήσσανη, Κέρκυρα 1972, σ. 347
  15. Αδελφότητα Λιμνίων, 1976
  16. Seyit Ali Kahraman, Yucel Dagli, Robert Dankoff, EVLIYÂ ÇELEBI SEYAHATNÂMESI, VIII. kitap, Instabul 2003, σελ. 519 (τουρκ.)
  17. Λαμπρίδης,
  18. Οικονομίδης Μιλτιάδης, Ηπειρώτικο Ημερολόγιο 1911, Κων/πολη 1911, σελ. 169-171
  19. Hughes Thomas, Travels in Sicily, Greece and Albania, volume II, London, 1820, σελ. 232 (αγγλ.)
  20. Leake William Martin, Travels in Northern Greece, volume IV, London, 1835, σελ. 98, (αγγλ.)
  21. Κωστούλας Κωνσταντίνος, Πωγωνιακά Χρονικά, Τόμος 2, Ιωάννινα, 1996, σελ. 83
  22. Pouqueville Francois, Voyage dans la Grece, volume I, Paris, 1820, σελ. 78-79 (γαλ.)
  23. Pouqueville Francois, Voyage dans la Grece, volume I, Paris, 1820, σελ. 386 (γαλ.)
  24. Pouqueville Francois, Voyage dans la Grece, volume I, Paris, 1820, σελ. 389 (γαλ.)
  25. Turner William, Journal of a tour in the Levant, volume I,  London, σελ. 124-125 (αγγλ.)
  26. Μήτσης Βασίλειος, Κρυονέρι Πωγωνίου Ιστορία-Τοπωνύμια-Γλωσσάρι, Κρυονέρι, 2015, σελ. 89
  27. Holland Henry, Travels in the Ionian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia, etc. during the Years 1812-1813, London, σελ. 478-479 (αγγλ.)
  28. Guillaume Fréderic-François, Memoirs on the Ionian Islands, Considered in a Commercial, Political, and Military Point of View; in Their Advantages of Position Are Described, as Well as Their Relations with the Greek Continent, including the Life and Character of Ali Pasha, the Present Ruler of Greece, London, 1816, σελ. 129-130 (αγγλ.)
  29. Δέμος Αθανάσιος, Πωγωνιακά Χρονικά, Τόμος 3, Ιωάννινα, 2001 (Τα μεγάλα δεινά του Πωγωνίου κατά τις περιόδους 1769-1774 και 1820-1834)
  30. Στούπης, Πωγωνησιακά και Βησσανιώτικα, 2η Έκδοση, Εκδόσεις Δωδώνη 2003, Α' Τόμος, σελ. 45
  31. Burgess Richard, Greece and the Levant, or, Diary of a summer's excursion in 1834: With Epistolary Supplements, volume Ι, London, 1835, σελ. 53
  32. Lear Edward, Journals of a Landscape Painter in Albania, London, 1851, σελ. 323-324
  33. Στούπης, Πωγωνησιακά και Βησσανιώτικα, 2η Έκδοση, Εκδόσεις Δωδώνη 2003, Α' Τόμος, σελ. 43
  34. Hammond Nicholas, Ήπειρος, Τόμος Β,  Εκδόσεις Ηπειρώτικη Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1971, σελ. 14 
  35. Πρωϊνός Λόγος, Αρ. φυλ. 16553/25-6-2015, Η ξενιτειά, τα Χάνια και τα δημοτικά τους τραγούδια!, Δέμος Αθανάσιος, σελ. 9
  36. Φωνή της Ηπείρου, Αρ. φύλ. 400/20-10-1900
  37. Μήτσης Βασίλειος, Κρυονέρι Πωγωνίου Ιστορία-Τοπωνύμια-Γλωσσάρι, Κρυονέρι, 2015, σελ. 288
  38. Κουτσομπίνας Λεωνίδας, Νεκρές Πολιτείες του Πωγωνίου. Συμβολή στην ιστορία του τόπου, Γιάννενα 1977, σελ. 41
  39. http://delvinaki-pogoni.blogspot.com/2019/07/blog-post_90.html
  40. Πλόσκας Χαράλαμπος, Το χωριό μου Κάτω Ραβένια Πωγωνίου, Πάτρα 1979, σελ. 213
  41. http://epirusin.blogspot.com/2017/10/blog-post_700.html
  42. http://kalamas.blogspot.com/2015/05/              
  43. Στούπης Σπύρος, Πωγωνησιακά και Βησσανιώτικα, 2η Έκδοσης, Εκδόσεις Δωδώνη 2003, Α' Τόμος, σελ. 184
  44. Στούπης Σπύρος, Πωγωνησιακά και Βησσανιώτικα, 2η Έκδοσης, Εκδόσεις Δωδώνη 2003, Β' Τόμος, σελ. 79
  45. Μήτσης, Κρυονέρι Πωγωνίου Ιστορία-Τοπωνύμια-Γλωσσάρι, Κρυονέρι, 2015, σελ. 30,31
  46. Στούπης Σπύρος, Βήσσανη, Κέρκυρα 1972, σ. 25
  47. https://www.facebook.com/groups/17054031741/permalink/10156995076336742/
  48. Στούπης Σπύρος, Βήσσανη, Κέρκυρα 1972, σ. 21
  49. Πατσέλης Νικόλαος, Το Δελβινάκιον τη Ηπείρου (Συμβολήν εις την ιστορίαν της ηρωικής κωμοπόλεως),Έκδοση Μ.Γ. Βασιλείου, Αθήνα 1948, σελ. 117
  50. Στούπης Σπύρος, Βήσσανη, Κέρκυρα 1972, σ. 62
  51. Στούπης Σπύρος, Βήσσανη, Κέρκυρα 1972, σ. 238, 239
  52. Στούπης Σπύρος, Βήσσανη, Κέρκυρα 1972, σ. 346
  53. Ηπειρώτικη Εστία, Τεύχος 209-210, Σεπτέμβριος - Οκτώβριος 1969, σελ. 393-394
  54. Ψηφιοποιημένες συλλογές Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου
  55. Μολοσσός Σίμων, Ιστορία τού Βαλκανοτουρκικού πολέμου 1912-13, Τόμος 2, Εκδοτικός Οίκος Δράκου Παπαδημητρίου, Αθήνα, σελ. 1660
  56. http://vlahoi.net/istories-gegonota/maxi-vissanis-2
0
0
0
s2sdefault

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 24 επισκέπτες και κανένα μέλος

Copyright © 2019. Αδελφότητα Λιμνίων Πωγωνίου Ηπείρου. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος.